RURANA

“Yarqayman qunmi wakcha kay, kay llaqtanchikpi ichik pichqa watayuq wawakuna wañuypa chaymanta kanmi. Mikunamanta, wakchakay manchachikunmi wawakunapaq chayaychin chiqachin allin kanata, yarqasqa, mana allin kawsayta, yachayninta, uywasqanta, mana allin kayta wawa wiñayta, umanpas, tullunpas, asikuyninpas, ukunchasqanpas.

Mikuna, qhalikay allinmi llaqtakuna wiñananpaq, wakcha chinkananpa kamni unanchasqa. Yarqaywan, wakchawan kaptinpas wawakunata unquchin chaynallata taytankunta ayllunkuta, chaynallata huk runakunatan”

Ñawparisaqku ñuqayku ruranata, aswan kusisqalla, yachachiyta, llaqtakunata qaywayta, saqisqa Peru suyu llaqtakunata, nuqanchikpa yachasqantikta, allinta ruwanaykupa chaypi:

• Quntanakunaqa kanmi qaywanapa yanapa kuska, llaqtakunata, mana imapas chaskiqta, llamkaykuna kachiyta, maki ruwaykuna kananpa llapanpaq, unanchaspa mana pipas ina kaqchu chaskikunqa, mana munasqanta kananpa chay ruranqaku unanchasqata.
• Ruwasun yachachiykunata, qawachispa llamkananpa, aswan allinlla runakuna kanapa, ruwachunku unanchasqata llaqta ayllukuna.
• Llankasun ayllu ruraqkunawan, ayñikuspa imanaynatapa llankayta yachachiypi, wiñachin allwiyakamay allin ruray kananpa mirananpa.
• Yanapasun chunkawata, quñunakusun, runaman allin kananpaq qayway, ruwasun llaqtakuna allinlla kanankupa wawa ayllukunata allinlla kanqaku, allinlla mana unquspa mikusqa, yachasqa sumaqlla wasinkupa kananpa, chuya yakuta, rupaypa kanqa allin sumaqlla, chayna qawasunchik sumaqllata pachakawsay sumaqlla llaqtakuna.Ruwasun allwiyakamay mama qucha yakumanta kachi wischuyta, quchakunamanta mayumanta hatun quchamanta yaku qamuqta allinyachiy, chay ladunpi llaqtakunaman allin chuya yakuta qunapa, chaynalla allpa mallki tarpuykunaman parqunapaq mana yaku kaptin.
• Unanchasun allinllana allwiyakamay yaku chuyachiypi, qawaspa pachakawsay, yachayta imapas kasqankuta pachakawsay mana allin kasqanta, mana unquspa runa, llapankupa unanchasqa, allinchay allpankunta.
• Ruwasun allwiyakamay mirachikta, mikunapa, wachachispa allin kanqaku uklla allpakuna, ruranqaku allwiyakamaywan qepa hina allpanku qawanakupa.
• Ruwasun sachakuna tarpuyta, hinaspa allinta qawasunchik allpakuna sacha wiñachkan, qawana, yapana allpa sachayuqman, ranraqatakunata mana para kaptin qawananchik.
• Unanchasun qullqiyuq wiñanapa, llapan suyupi wakcha, mana pinipas kaynikupas, kawsakuninchista allinyachiy, chaskinqaku ladunpi kaqkuna chay unanchasqa, chay llankayta rikurichispa
• Ruwasun kawsaypachata qawasunchik, yachana imapas unquyta sallqawaqlliy kay pachata, runana unquchiyta.
• Ashkayachisun allinta ruraspa sachapata kananpa a imapas kananpas kay pachapi, ama allpa sapallan kananpa, pisillamanta wiñaychisun, runapa ima yachasqankunata quqarisun, imaynatapas qanpisqankuta allinta añaychasunchik ñaupaq imapas yachayninta chayna allinlla kananpa.
• Rurasun allinchayta llapanta, chalapi mamaquchapi allinlla kanankupa, rurasunchik wiñaykunata yaku mamata allinta qawaspa, imapas yakupi kaqta qatallikuspa ama chikananpa.
• Lankasun allwiyakamaywan mama yakuta mayllasun kachimanta, chaynalla qucha hatunqucha mayu yakuta. Chunanchasunchik wakcha mana yuyana runata qaywayta llaqtanmanwan, allinlla kusisqalla kanakupa, wawakuna allinlla wiñanankupa mikusqa, mana unquspa yachanqa.
• Llankasun sachakunata, allinta llakaspa ima mallkitapas, montekunata qawaspa, sacha tarpunata, allpa sachakuna, panpa sachakunata allinta qawaspa wiñachisun, ama rupaylla kananpa mana imapas kananpa.

RIKUNA

Ima kawsay mana qullqimanta ayllukuna wiñananpa, unanchaniku runa allinlla kananpa, mana maqnakuspa huklla aylluntin amacha wakcha kanqachu, chaynalla kanqa runakuna mana llakisqa, wiñanqaku llaqtakuna allinlla imaynapas:

• Ruwasunchik pacha mama yakuta mayllasaqku, allinlla imapas rurayta, mallkikunata unachaspa, chaynalla rantikuspa kambiasunchik
• Yachachisunchik ruwasunchik mama yakuta allinchayta, yupaychasunchik allapa alalanqata.
• Churasunchik allwiyakamayta allinlla kananpa ama mamayaku, quchakuna, mamaquchakuna, mayukuna unquspa kananpa.
• Qawasunchik mamayakupi uywakuna kaqta, mañakusunchik allinlla kanapa kaykuna.
• Rurasunchik qullqisapa runa wiñanapa llapan suyupi aswan wakcha, allinyachinapa llapan chaskikuqpa, llamakayta rikurichispa.
• Wiñaychasunchik chay pacha mama tarpuykunata uqarisunchik llapanchikpa huklla allinlla kananpa.
• Qawasunchik kawsaypachata wiñananpa, yachasun imamanta unqusqasta kawsaypacha ama unqusqana, allinlla runa kananpa.
• Yachachisunchik chakra allinlla llamkanapa qawanapa, pachata amachasunchik allinlla kananpa, mallkiallpakuna allinlla kananpa.
• Maskasunchik chamanta qillqasunchik ñawapaq imapas kaqta, tupachispa ayllu runapa yachasqanta, mallki aruy imapas kasqanmanta, uqarisunchik ñawpaq kasqanta.
• Willasunchik imapas yachasqanchikta sacha tarpuyta llapanta quñuspa yachachisunchik rimakuykunta, parlakuykunata, karuman liliy riyta, maistriakunata.
• Yanapasunchik hukllata rantikuyta imapas kaqta chay llamkasqankumanta.

SUNQUKUNA

Musyay:

• Qatiniku chaynallata ñuqaykupa ruranata sunqukunata, apaniku. Munaniku rurasqayku imapas nisqayku hinalla kananpa, unanchasqayku hatun llaqta riqsinqanku.

Taripay kuska:

• Ruwasunchik allin llapanchik huklla kananchispa wiñananchikpa, rurasunchik llapan runakuna chiqayuq huklla llapanchik ama pita piñachispa kasunchik kay ayllukunawan llaqtapi.

Chunkawata:

• Yachananchik ruwananchik llapanchikpa, aswan sunquy, allinta tarinapa llapanchikpa tarikunapa allinlla.

Manchakuy:

• Manchakyninchik allin sunqu kaymi ayllunchikpaq, muyuchinmi runakuna huklla yachanankunapa. Yachaniku michakuniku chay ñawapaq imapas kasqanta kawsay pacha ashka michakusaqku.

Runa allinkay:

• Huk sunqu manan sapallanchu runakunamanta, sapallan yachaq mana piñachisqa, allin kaykkunapi wiñakunan llaqta ayllupa hina, imapipas runa hina mana manchachisqa sapallanku aylluntin.

Layankunamanhina:

• Yachaniku allinlla warmi qari huklla kanqaku chay kamachikuq kasqanmanta (layakunamanhina llapanpaq) imapas kasqanmanta chay hina runakunapaq huk runapaq allinlla kanqa.

Chiqankay

• Qawasqalla allin muyunanpa, yachanapa chay ayllu kananpa, maypi kasqanmanta qullqimanta.

Arininakuy :

• Ñuqaykupa aswan ruranayku, suyu qunqasqa saqisqakuna llakikuna allinyachiymi, maskaniku lapan runakuna yachanmanku imamanatapas kasqanmanta yachasqa allinlla kanakupa.

Munakuy:

• Yupaychaniku runakunaman tantanakuykunaman, llamkay quwasqankuman. Ayñikuqkunaman llapan runaman, maskachkasun nuqanchik rurasqanchikta, imatapas qawaspas nuqanchikpata ima kaqtapas.

Arininakuy:

• Chay imapas maskay purirkuyllurpi qawasunchik allinta kawsay pachata, ayllukuna, runakuna, qullqikuna, imapas ñawpas ruranqanta, maskaychik ima rurasqanta, mana saqinchu allin achki kayta.

Kaqmasiy:

• Allin sumaq sunqu, llapan ñuqaykuwan alinlla kanqaku allin aswanta rurasunchik yuyaychaspa.

Atinay:

Huk unachasqa ñuqaykupa, hut tukunapa rurasqaykupi llapanchik.